Deng Reng Cay Kurmnc
 
 
 

Dr:Fexr EbdoNivskarn Kurdax

 -Fexr Ebdo-

 
 

 
 
ji filklore kurdax

Gangiliy hespa, Gulfdan


Latn: Adonis aestivalis
Frans: Adonis d't
Ingilz: Summer pheasant's-eye
Tirk: Kann damlası
Ereb: أدونيس صيفي, عين الجمل
Hin navin din bi kurd: ?

Giyayek salane, hin cara j temendar e. Li ser takek, hin cara li ser endtaka ye. Bi qas 10-35cm bilind dibe. Pelgn w pik zirav in. Pir curreyn w hene, kullkn rengreng j hene: Sor, porteqal, zer sp. 

Gangiliy hespa wek gangiliy din e, l hema piktir e.

 

 
 

 
 
lepike qirk

Lepik qirik, Nank ks


Latn: Eryngium
Frans: Panicaut 
Ingilz: Sea-holly, Eryngo
Tirk: Boğa dikeni
Ereb: قرصعنة 
Hin navin din bi kurd: Pgulg, Kerengneb, Kengirker, Knger neb, stole, Tusiy keran, Zingilzava



Striyek temendar e. Pir curreyn w hene. Li her derek t dtin. pir li şna bderan, hn pirtir j, li şna ks (Kay girs) ĥişn t, loma nav we ye.

Pir şaxdar e. Li ser qolek ye. Bi qas 25-60cm bilind dibe. Reng w berbinefş kesk şn hene. Li havn kullkn w dibişkivin.

Bi tezet, ber ku rind rabibe, ew pincar e t xwarin. Xelk iyay Kurmnc w mist didin, dikin

 
 

 
  

zelik, rzelik


Latn: Peganum harmala
Frans: Harmal, Rue de Syrie
Ingilz: Harmal, Esfand, Wld rue, Syrian rue, African rue
Tirk: zerlik
Ereb: الحرمل
Hin navin din bi kurd: Boxr, Espender, Qang, sfend, Sidab, Spind Afrkay

Giyayek temendar e.Tm e. Bi qas 50cm tmik w bilind dibe. Qol şaxn w dar ne. Kullkn w spiy berzer/berkesk ne. Bern w bi qas noka ne, gilover in, li ser s kakilan parvekir ne. Di hindur wan da tovn reş pik hene. Ji dern hişk zuha hez dike. Heger giya hişk bibe, dewar l dire. 

Xelk iyay Kurmnc ji dij avinbn, zelik di tayan ra derbas dikin mna torek xeml j dikin, bi mal xwe va dixin. Hinek j w tev xw dişewitnin di ser kes dixwazin ku nay avinkirin ra digernin.

 
 
 
  

Colban mara


Latn: Vicia hybrida
Frans: Vicia hybrida
Ingilz: Hairy yellow vetchling, Hairy yellow vetch
Tirk: Sarı iekli fiğ, Hibrid fiğ, Dirfil
Ereb: البيقية 
Hin navin din bi kurd: ?

Giyayek salane ye. Ji celebn baqila ye. Bi pirran ew endşax ye. Bi qas 20-60cm dirj dibe. Li ser poz şaxan, ji 3-8 cotn pelgn pik hkan sertjik beramber hev hene. 

Gupikn w pirin pir nazik li ser hene. Kullka w tekane ye, rengzer ye. Di bihara qert de kullkn w dibişkivin. 

Ew giyayek ziyandar e. Pir ziyan digihne dexl. Xelk iyay Kurmnc w naxe, l pez w duxe
 

 

 
 
 
  

Q- dlik

Latn: Taraxacum
Frans: Ruderalia
Ingilz: Dandelion
Tirk: Kara hindiba
Ereb: طرخشقون, هندباء برية
Hin navin din bi kurd: Qalşk, Diran şr

Giyayek temendar e. Li cihn br lihm pir ĥişn t. Bi qas 15-20cm bejin radibe. 

Pelgn w, yn wek riman, r-hily ne keviy wan bi irrtikn wek diranan in. Ew pelg li ser erd pahn dibin. Di nav ra zilin terr radibin, guvşa wan bi şrik e. Seriy wan da kullkin zer-beloq mezin hene. Bihnek wan sivik heye. 

Wek pisnkan dikeviy. Zarokn iyay Kurmnc radihjin wan pisnkn topik, puf dikin. Tovn wan wek swanan li ber bay difirin. 

Ev giya t xwarin tahma w piek liser tahbn ye, l li iyay Kurmnc km cara kes w duxe. Pez w xwaş duxe.
 

 
 
 
  

Kullk zer


Latn: Calendula arvensis
Frans: Calendula arvensis
Ingilz: Field marigold
Tirk: Portakal nergisi, Aynısefa, Şamdan ieği
Ereb: البكورية الحقلية, آذريون حقلي, عين القط, عين البقر, عين الصفرا
Hin navin din bi kurd: Kullka avş, Hemş bihar


Giyayek salane ye. Ya ol j heye, ya malan j heye. Ya malan jra dibjin: Qereguz. Ew qebetir reng-vekirtir e ji ya ol. Celeba ol li nav ĥran, li cihn br pir ĥişn t. 

Bi qas 15-30cm bejin radibe. Qol w pirin nazik li ser e. Pelgn w wek ser rima ne, hin cara kev-irrtik ne. 

Kullkn w zer purteqal ne. Ji Bihar da heta bi payza direng, kullkn w her geş in. Ew kullkek bnxweş e. Li iyay Kurmnc, ew kullk nşana baran ye. Heger dunya w bi baran be, kullk venabe.
 

 

 
 
 
  

 

Kerbeş avbeq, Kerbeş avgewir, Kerbeş avsp


Latn: Silybum marianum
Frans: Chardon-Marie
Ingilz: Milk thistle
Tirk: Deve dikeni
Ereb: خرفيش, سلبين مريمي
Hin navin din bi kurd: Beliq, Givzonik, Givzong 


Celebek Kerbeş ye. Giyayek salane, yan du salane ye. Eger cih w xweş be, ew dikare bi qas bejnek bilind bibe.

Ew j wek kerbeşan strdar e. Reng pelgn w kesketar ne, bi tamarn renggewr neqişkir ne. Dema ku qert dibe, nr di nav ra hildikişe, qest dikeviy. Renga w benefş ye. 

Li iyay Kurmnc Nriy w bi tezet hils dikin bi xav dixun. Pez j Kerbeş avbeq duxe.

Li iyay Kurmnc gotinek pşiyan heye, dibje: Qedr gula i zanit, kerbeş divt ker reş.
 

 
 
 
  

Png hespa


Latn: Tragopogon porrifolius
Frans: Salsifis cultiv
Ingilz: Purple Salsify, Goatsbeard, Common salsify, Oyster plant, Vegetable oyster, Jerusalem star
Tirk: Teke sakali
Ereb: لحية التيس
Hin navin din bi kurd: Sping, Şeng, Rş bizin


Giyayek salane, km cara j dusalane ye. Li iyay Kurmnc pir heye. Di ber ĥewşa ra, li bin daran, li nav reza j ĥişn t. 

Koka w bi qas 30cm kr serrast , wek singa, dere erd. Bejna w j bi qas 50-100cm radibe. Qol w bi şrik e. Pelgn w mna tra ne. Gupikn kullkan dirj in, li fireyan derin. (Ji xwe nava w ya latn, t wateya: Rhn bizinan). Di nav bihar da kullk dibişkivin. Ew strk ne.

Png hespan ji pnga din şrntir e. Li iyay Kurmnc, w bi xav dixun. Pez j duxe.
 

 

 
 
 
  

Kullk mst, Ceĥnim-cinnet

Latn: Anthemis
Frans: Anthmis
Ingilz: Anthemis
Tirk: Papatya
Ereb: أقحوان, أربيان
Hin navin din bi kurd: ?


Giyayek salane ye. Tov zl dide, ĥişn t. Hin cara tm dide. Koka w qaling e. Di nav bihar da kullk dibişkivin. Pir curreyn w hene li iyay Kurmnc. 

Li ser nav w, dibjin ji ber ku ew wek mst sp ye, loma w ew nava wergirt.
Bi ĥenek, li iyay Kurmnc dema ku dixwazin bext xwe binrin, radihjin kullka Ceĥnim-cinnet, pelgn w yeko-yeko hildiqetnin dibjin: Ceĥnim, cinnet, ceĥnim, cinnet dinrin, hele ka pelg daw i ji wan ra veşart.

Li iyay Kurmnc, zarok kullkn mst ber hev dikin, di tayan ra derbas dikin, wek tokan dikin ustyn xwe. Xwe p dixemilnin. 

Ber, li ser ciln kurmanc, xelk iyay Kurmnc ehnn (neqşn) kullka mst dikirin.

Tahma w tahl e, loma w li iyay Kurmnc pir nakin ay wek Babonc (Beybn). Babonnc naziktir e. Ev qertoşk ye. L dsa j hin cara w tev Babonc dikin, wek derman ji bo kuxik, dikelnin vedixun.
 

 
 
 
  

Zehter, Zenter

Latn: Thymus
Frans: Thym, Serpolet
Ingilz: Thyme
Tirk: Kekik
Ereb: زعتر, صعتر, سعتر
Hin navin din bi kurd: Awşen, Zembr, Cehter, Catir 

Tmek temndar bihndar e. Bhna w gelek xweş e. Li ser taximan pir ĥişn t. 
Pirşax ye. Pelgn w pik zirav in. Tahma wan tj tahl in. Kullkn w rengarav ne. Di nav havn da dibişkivin. Pir celebn w hene.

Li iyay Kurmnc, zehter tev ztnan dikin, tev seletey pnr dikin dixun. W ĥişk j dikin, dihrin, tev nokn kutay hin biharatn din dikin, bi zt dixun. 

Ev wne ya Zehtera kera ye. Ew celebek qebe ye piek. Pelgn w j, li gor celebn din, pehntir in. Li iyay Kurmnc, va celeb pir naxin, ji ber ku zilikn w qertoşk ne. L hin cara w ĥişk dikin, dihrin tev celebn din dikin, dixun.

Li iyay Kurmnc, p bawer in, ku zehter derman e ji bu nexweşiy sng ra. Ew zehter dikelnin, wek ay vedixun. Ew nefes merov vedike. 

Li iyay Kurmnc, hinguv her ya zehter ye. Pez j zehter duxe. 
 

 
 

 
  
Pvok

Latn: Crocus
Frans: Crocus
Ingilz: Crocus
Tirk: iğdem
Ereb: الزعفران
Hin navin din bi kurd: Pvong, Pvonk, Pvt, Pvpvok, pvik, Pvk, Pvank, Seradok, Pirpizk 


Pvok, giyayek temendar e, ji malbata ssina ye. Binpvaz e. Bi kman bi qas bihostek di bin erd da ye. Pvaza w serşebekey (sertorey) ye. Pelgn w pir zirav in, hertim kesk dimnin. 

Pir cureyn w li iyay Kurmnc hene. pir rengn cuda j j hene: Sp, binefş, morşrik.. Celebek w ber li iyay Kurmnc heb, rengzer b. J ra digotin: Kulzer. (Gula hesret yan j zeferan yek ji cureyn w ye).

Pir xortan oyn wan yn pvokan hebn. Nav wan oyan xil b. Ser xil tj b. Ew seriya hin cara hesin b. Da ku xil baş here erd, xortan zora xwe hem didaniy. Ser xil bi bin pvok vedikirin, hildikirin. Loma berhevkirina pvokan tim kar xortan b, ne y kean. 

Li iyay Kurmnc, şebeke (qaliqek mor e) ji ser kokn w radikin, pvazek sp teze ji bin t der, bi xav dixun. Hin cara j tev li şr dikin dixun. Tahma w pir xweş e.


----------

Zivirik
Zivrik

Latn: Galium aparine
Frans: Gaillet gratteron
Ingilz: Cleavers, Catchweed Bedstraw, Goosegrass
Tirk: Yapışkan otu
Ereb: البلسكاء, قش السرير, عشبة الأوزة
Hin navin din bi kurd: Zimanxnk, Zimanxwnk, Zimanxng, Zelqoq, Zeliqok, Nsek, nwsek, Dgune, Padseh (zazak)


Giyayek salane ye. Bi xwe ol ye, li nav erd dexlan da pir ĥişn dibe. L niha di ber hewş dwaran ra, li nav gundan j heye. Bi axbarkirin ra ew hat. Ew pir di ber hev da ĥişn t, hema bi hev va dizemire.

Qoln w zirav dirj in. Hin cara bi qas bejnek bilind radibe. Ew hilkşxwaz e. Pelgn w qat-qat ne. Her qatek ji 6-9 pelgn li rz li dor qol gerne, pk t. 

Li ser qol pelgn w bijangin pir nazik zeliqok hene.

Kullka w sp ye, wek kullka dev masiya ye, l pik e. Berik w j hrik zeliqoy ye, di nav ra qul heye. 

Ev giya pir bi kincn merov bi hiriy pz va dizemire. Di guvd merov ra here, w xwn bik, l merov pir naşne. Li iyay Kurmnc zarok zivrik di ser ziman xwe ra dixuşnin, ziman wan xwn j diherike. 

Pez w bi tezet duxe.
----------
Tirşo

Tirşo

Latn: Rumex acetosa
Frans: Oseille commune, Grande oseille, Oseille des prs
Ingilz: Sorrel, Common sorrel, Garden, Spinach dock, Narrow-leaved dock.
Tirk: Kuzukulağı
Ereb: حماض بستاني, الحميض
Hin navin din bi kurd: Tirşok, Tirşoke, Tirşik, Tirşoq, Kerika berx, Kerika berxo, Sxaşik, Amnvaş (Zazak)

Giyayek temendar e. Li ser koka xwe j hişn t, tovn w j dirreşin ĥişn tn. Ew ji cihn hnik lihm hezdike. Di ber erqn av ra di zewran da pir dibe, li nav zinaran keleman j dibe.

Li gor bejna w ya qutik (bi qas 30cm radibe), qoln w qaling in. Pelgn w mna rima ne. Kullkn w wek rşiyan dertn. Berek hrik dikeviy. Li destpk reng kesk ne. Bihurn bi şn da, ew sor dibin. Nr dide. Nrk w bersor ye. 

Gelek curreyn w li iyay Kurmnc hene. Li iyay Lln curreyek j heye, ji hem curreyan tirştir e. Pelgn w hr in. Şrew (lek e, nişteciyn iyay Lln in)we tnin, bi gurzan li bazara Efrn datnin, difroşin. 

Tirşoy av j heye.Tm w pir hgin dibe. Tehma w sar e.

Tirşo, pincarek e, nav xwe ji tehma xwe ya tirş wergirt. Li iyay Kurmnc bi xav j dixun. W dikin nav nanek tis, piek xw p wer dikin dixun, yan j dikin selete. Yan j tev li pincarn din da, diqewirnin dixun. 

--------

Kovik

Kovik


Latn: Moluccella laevis
Frans: ?
Ingilz: Bells of Ireland, Molucca balmis, Shellflower, Shell flower
Tirk: ?
Ereb: عين الأرنب, أجراس إيرلندة, عيون القطة
Hin navin din bi kurd: Nermik bin kay, Bngk?


Giyayek salane ye. Bizir e. Sal t here, hişk dibe. Li cihn br ĥişn t. Jerk drektor derketine, ew li iyay Kurmnc qut bye. Brde km bye. 

bejna w bi qas 50-80cm radibe. Hin cara li ser takek ye, hin cara j li ser endtaka ye. Qol (Qamş) w nav vala ye. Pelgn w girover bi irrtik in. Di kok pelgn w da stir hene. Rengzer in. Di dest merov kevin, netn xyan. Ew pir dikevin tiliym kesm ku merr dikin. Dşne. Merov avan li xwe bipeqn, merov wan stiriyan nabne. Hin cara dimnin, hildigrin, loma belk werin xyan.

Kullkn w wek kovikan e, nav w j ji w hat. Ew kovik li dirjiy qol, di ber hev da, axa ku havn qert b, tn der. Bizir di hindur wan kovikan da heye. Bizir w ne gilover e. Hana bi niik e. Merov w di ser ra qut ke, pir şax dide.

Pez naxe. Hn teze be, v stir be, ga belk buxe. Li iyay Kurmnc ew ne derman tu derd ye.
---------


Tir Mera

Tir mara


Latn: Bryonia
Frans: Bryonia
Ingilz: Bryonia, Bryony
Tirk: it kabağı, it kk
Ereb: بريونيا, عنب الحية, الفاشرة
Hin navin din bi kurd: ?

Giyayek temendar e. J m j heye, nr j heye. Pelgn w kakil ne, wek iloy reza ne li ser pn kakila ne, l piktir in. Şaxn w tim ser rakirin, av li hilkişn ne. pir, di kok dara ĥişn da dibe. Ew li daran keleman digerin pra hildikişin. Kullkn w berzer ne. Ew kullk li buhar dibişkivin. Ber j wek goşiya dikeviy.Tene girover kesk in. ax bihurn sor dibin.

Ev giya jehrn e. Ne mirov ne j dewar w duxe.

end celebn w hene.
-------


Derpk pisn, Derpiy pisk


Derpk pisn, Derpiy pisk


Latn: Silene aegyptiaca 
Frans: silne dEgypte
Ingilz: Egyptian Campion 
Tirk: Mısır nakılı
Ereb: السيلين المصري، بزاز الكلبة، شنتان النورية
Hin navin din bi kurd: ?

Giyayek salane ye. Li her derek, am ĥişn dibe. Ji ber da li iyay Kurmnc heye. Ew qereguz va pir di nav hev da ĥişn ţn. 

Li adar kullkn w y rengarav/ binefş dibişkivin, nav erd hran distnin dixemilnin. Kullkn w ji pn peliman pk t, her pelimek ser w du-kakil ye. 

Ev giya zeliqok ye. Wek o gilz pda herik be. Bi dest merov va dizeliq. ax n t der j dsa zeliqok ye. Heger kullk da, zeliqokbna w hn zde dib.

Nay xwarin. Pez duxe. Li iyay Kurmnc, Derpk pisn ji tiştek ra bi kar nnin.
--------


Bkmezave, Glancik

Bkmezave, Glancik


Latn: Papaver rhoeas
Frans: Coquelicot
Ingilz: Corn poppy, Corn rose, Field poppy, Flanders poppy, Red poppy, Red weed, Coquelicot
Tirk: Gelincik
Ereb: الخشخاش المنثور, الزغليل
Hin navin din bi kurd: Xecxecok, Xeccok, Bk zava, Gulebk, Bkan, Bkik, Bk, Bwk, Patpatok, Batnok, Xilinzer, Sersork, Şeqşeqo, Nsanok, Gulensan, Kokolko

Bkmezave, li biharan, li her derek ĥişn t. Ew ji cihn zuha germ tavlgirt hez dike. Ew giyayek salane ye, Bi qas 30-40 bejnbilind e. Tehma w tahl e, bihna w j tj e. Qol w tp e, hundir w vala ye, l hema pir zirav e. Pirin pir nazik li ser qol gupikn w ne. Pelgn w yn jrn irrtik ne. Gupikn w pir caran dernexn ne. Hundir gupikn w li destpk sp ne. Qert bibe, sor dibin. 

Zarok li iyay Kurmnc bi wan gupikan tderxistok dilzin. Ew ji hev pirs dikin dibjin: Bk l zave? Ango, hundir va gupik sor e (Bk) l sp ye (Zave)?

Kullka w, ya sor nazik balkş, li meha gulan dibişkive. Ew bi nav kullk xwe hat bi nav kirin. Hundir Kullk bi toz e.

S-ar cureyn w li iyay Kurmnc hene.

Bi tezet, ber ku qol w rabe, ew pincar e. T qewirandin xwarin. Pez j duxe. Li iyay Kurmnc, bkmezav di nav giyayin din da dikelnin, ji bo serm wek ay vedixin. Derman kuxik ye. 
----

Qirn

Qirn


Latn: Ricinus communis
Frans: Ricin commun
Ingilz: Castor oil plant 
Tirk: Hint yağı bitkisi, Kne otu 
Ereb: الخروع 
Hin navin din bi kurd: Kerik, Gne, Qirşax, Gijn, Gin

Giyayek jehr ye. iloyn w kakil-kakil ne. Tovn w j belek-belek ne bi rn dagirt ne. 

Nav qirniy ya latn (ricinus) t wateya qirad (Cureyek kz e, qirad j gotinek kok-ereb ye), ji ber ku tovn w wek qirada ne. Qirn j bi xwe gotinek kurd ye, t wateya qirad.

Li iyay Kurmnc, ber rn qirniy wek derman qevz bikar dihann. Tahma w pit tahl e.
---



riq,Gya resh

riq


Latn: Cynodon dactylon
Frans: Chiendent pied de poule, Herbe des Bermudes
Ingilz: Dūrvā grass, Bermuda grass, Dubo, Dog's tooth grass, Bahama grass, Devil's grass, Couch grass, Indian doab, Arugampul, Grama, Scutch grass
Tirk: Domuz Ayrığı
Ereb: النجيل
Hin navin din bi kurd: Firz, Herz, Snrek (zazak)


riq m e. Şaxn w li ser ry erd belav dibin, tamar didin. Li ser wan tamaran şaxin n, di ber hev da edikin, giya belav dibe. Pelgn w yn tjik, du qorr li hember hev tn der. Kullkn riq bik rengkesk in, loma bala merov nakişne.

riq giyayek ziyandar e. Ew ziyaneke mezin digihne dexl. Ew cih xwe distne, ry erd bi menek digire. 

Gund w ji nav erdn xwe hildikin radikin. L z-z j rizgar nabin, ew ji n va ĥişn t. Li iyay Kurmnc dibjin ku riq gotiye: Wn min heft salan bixin kortik gir bişewitnin, dsa j ez ĥişn bm. (kortik gir ber di her pixareyek da heb)

riq yek ji giyayn bingehn y ku pez-dewar l dire ye.
---


Şiliqbadir, Şeblebo

Şiliqbadir, Şeblebo


Latn: Muscari comosum
Frans: Muscari toupet
Ingilz: Tassel Hyacinth
Tirk: Dağ soğanı
Ereb: بلبوس شعري
Hin navin din bi kurd: ?

Giyayek binpvaz temendar e. Pvaza w bi qas 1cm e. Ya her pir, Pvazek bi ten ya rengmor ye. Hin caran ji pvazek bhtir e. Pelgn w nerm trj ne, hertim ĥişn dimnin. Qol 15-60cm dirj dibe. Sernrka w wek taca ye renga w şnbinefş ye. Di nav bihar da kulkn w dibişkivin. Berikn w bik in, wek kepsla ne. Guvşa şiliqbadir gilzoy ye. 

Li iyay Kurmnc w hn bi tezet berhev dikin, di zt da diqewirnin, dixun. Ew xwarinek bi qedir qmet e.

Robar jra dibjin: Şeblebo.


serzer

Serzer


Latn: Sinapis arvensis
Frans: Moutarde des champs, Sanve
Ingilz: Field mustard, Wild mustard, Charlock
Tirk: Yabani Hardal
Ereb: الخردل البري, الصُفيرة, خردل الحقول
Hin navin din bi kurd: Gurmize, Şlmok?

Giyayek salane ye. Bejna w bi qas 60cm hildikişe. Li tenişta rkan da pir ĥişn dibe. Mna xerdel ye, l hema şaxn w qelstir in, pelghriktir ye. Reng wan pelgan kesk vekir ye. Nrk w rind bilind dibe. 

Kullk dikevin ser nrk ser şaxn w. Kullkn w j zer in, loma ew nav l hat kirin. Ew kullk pir di nav hev da ne. 

Li iyay Kurmnc serzer dikin sibirge. Serzer net xwarin. 

---



Gilz gaya



Gilz gaya


Latn: Anchusa
Frans: Anchusa
Ingilz: Anchusa
Tirk: Sığır dili
Ereb: لسان الثور

Hin navin din bi kurd: Griz, Gwriz, Guriz, Gelziwan, Gozirvan, Gurisk (zazak) 


Giyayek gizrey ye. Hem iloyn w, hem j bedena we bi str ne. Ew strna pir hr in. Li bihar kullk dide. Kullkn we benefş ne. Li iyay Kurmnc ji kulkn w ra dibjin mijmijok. Av di kulk w da heye. Zarok dimijin. Pir şrn e, wek hinguv e. 

Hgin dibe, nri dide. Nrk w j pir xelk li iyay Kurmnc duxe. Nri diqeşrin, bi tezet dixun. Robariya dikin şv. Dewar j w duxe. 

Di pir zimanan da nav we ziman gaya ye, ji ber ku iloyn w li ziman gaya die. Li iyay Kurmnc ew nav l hat kirin, ji ber ku guvşa w wek gilza gaya gilzoy ye. Gelek celebn glz g hene.
-------




لأ{ثى{ه


Gni


Latn: Verbascum
Frans: Molne
Ingilz: Mullein
Tirk: Sığırkuyruğu
Ereb: البوصير, أذان الدب, نباد اللباد, عصا الراعي, عصا هارون, فتيلة الشمع 

Hin navin din bi kurd: Guhkerok

Gni tmik e. Tmk w rind mezin dibe. Fodil e. Li nav teht zinaran da, li klek ryan pir ĥişn t. Hin caran li ser kok xwe j ĥişn t. Ket havn hişk dibe. li ciy lihm, z-z hişk nabe. Germa hişkay di w pir hukari nake.

Peln w di ser hev ra ne bi rengek şeytanok. Ew pel pir bi pirmt in. Peln w yn jrn li ser ry erd pahn dibin, piştre, qolek (bedenek) di nav ra rind hildikişe. Seranser qol kullk dikefiny. Kulkn w pir fodil in. Rengzer ne, bhn j didin. Bhna kullkn w xeniq e. Gni giyayek bi toz e. Toza w were merov, merov duxirne.

Pez naxe. Kik bi ser tmik gni da şeq xwe radike mz dike.

Li iyay Kurmnc w hildikin, dikin bin ĥel, p bulxur dikelnin. (Ber pir we dikirin, zig km bm)

Kulkn w ji gedekuliy (Qerĥeya mahde) baş e. Li iyay Kurmnc kulkn w dikelnin vedixun. Hinek j li iyay Kurmnc dibjin, ku gni derman nexwaşiyn kolona ne j. 

Celebn gni pir hene, yek ji nav wan bi nav zehrmasi li iyay Kurmnc t nasn. Ew j hildikişe. Kulk zer dikeviy, erik digre.

-----


Kerbeş reş


Kerbeş reş

Latn: Carduus pycnocephalus
Frans: Carduus pycnocephalus
Ingilz: Italian thistle, Italian plumeless thistle, slender thistle, Plymouth thistle
Tirk: ?
Ereb: اللُسّان الغليظ الرأس

Hin navin din bi kurd: ?

Celebek Kerbeş ye. Salane ye. Strdar e. Reng peln w kesketar ye. Peln w dirj in. Nr di nav ra hildikişe, kullkn benefş dikefiniy. Ji cih lihm hez dike. 

Ew pincar e. Li iyay Kurmnc w bi tezet dikin şv. Pir w bi xav naxun wek celebn din yn Kerbeş. Z qert dibe.
---

Tzik



Tzik

Latn: Nasturtium officinale
Frans: Cresson de fontaine, Cresson officinal
Ingilz: Watercress
Tirk: Su teresi
Ereb: القرّة
Hin navin din bi kurd: Kz, gic, Tzmask

Cureyek giya, y ku li derdora kaniyan li ber keviyn eman da ĥişn t, ye. Pir caran, qol w di nav av da ye. Tzik t xwarin. Tahma w tjbn tda heye. Tzik dil merovan bi ser xwarin da vedike. 

Li iyay Kurmnc, hin caran dema ku bi zarokan şa dibin, ji wan ra dibjin:

Wer-wer wer-wer werrill
Tzik, mendik, dikel

Giyaya di navenda wney da, tzik e.







Pepik pisya



Pepik pisiy

Latn: Lamium
Frans: Lamier
Ingilz: Deadnettle, Greater Henbit
Tirk: Ballı baba
Ereb: لاميون, لاميون ملتف الساق
Hin navin din bi kurd: Gezika derewn, Hingivn, Mijmijok, Vaş mşan (Zazak)

Giyayek salane yan j dusalane (?) ye. Li cihn br ĥişn t. Bi qas 25cm radibe. Peln w wek yn kergezok (Gezgezok) ne. 

Kullk w benefş ne wek gore sola ne, loma j ew nava l hat kirin. Ew ne pincar e.

Pir cureyn w hene. Ev wne ya cureya ku nav w bi latn ew e: Lamium amplexicaule

-----



kergezok

Kergezk, Kergezok, Gezgezok

Latn: Urtica Dioica
Frans: Ortie
Ingilz: Nettle
Tirk: Isırgan 
Ereb: القراص, القريص
Hin navin din bi kurd: Giyagezk, Gezik, Gezok, Gezgezk, Gezgezik, Gezek, Gezende, Gezinik, Zirgezok, Drznik, Durzik, Durzile, Dırrıke (Zazak)

Giyayek salane ye. Bi qas 50cm radibe. Li cihn br, li ber dwaran da pir ĥişn t. Peln w dil-irtik ne. Li ser qol peln w myin pir nazik hene, ku dest merov bi wan bibe yekser gezdike duxrene. Kullkn w pik in rengkesk ne, wek rşiyan e. Ew rş, heger havn qert b, ustyn xwe ditewnin. 

Cureyn w gelek in. Pez Kergezk xweş duxe. 

Hinek li iyay Kurmnc, heger kergezk teze be, dikin sermsak duxin. 

Gotin li iyay Kurmnc heye, ku ew ji nexwaşiya qmn kurikan ra baş e. Hinek j p bawer in, ku ew qelewbn datne. Kergezk dikelnin, ava w hiltnin diparzinnin. Derb hinek j vedixun. Dibjin ku ew dohn merov dihelne.
----

Gurik

Gurik

Latn: Orobanche
Frans: Orobanche
Ingilz: Broomrape, Broom-rape
Tirk: Canavar otu
Ereb: الهالوك, شيطان البرسيم, خبز الأرنب, عشب الثيران 
Hin navin din bi kurd: Gurk, Gurgeh, Gulik, Giyagurg, Gurgr, indar 

Ew giyayek ol ye. Giya bi xwe rengzer ye, kullkn w j binefş ne. Di ber kokn tlan da ĥişn t. Klorofla w nn e. Loma j, ew mecbr e ku bar xwe eke ser giyayn din, xwarina xwe ji wan bistne. Ev yeka j, ziyanek mezin digihne dexl. Hin caran, ew takn nok nskan yan folan zer dike dimiiqne. Hin caran j wan hişk dike.

Cureyn w gelek in, pir wan j temendar in.
--


Belan
Belan, alk

Latn: Sarcopoterium spinosum
Frans: Pimprenelle pineuse
Ingilz: Thorny burnet, Pricky burnet, Brushwood
Tirk: ?
Ereb: البلان الشوكي, النتش
Hin navin din bi kurd: ?


Tmek ol ye. Dirrdar e. Pir şaxan dide. Kok şaxn w dar ne. Ji roniy hez dike, loma ew li bin daran km e. Giyayek temendar e, li ser koka xwe ĥişn t. Ya her pir, ew li iyan li cihn br berday li nav zinaran da, ĥişn t. 

Peln w pik in. Ew li destpka buhar kullk dide. Bern w wek goşiya ne bi goşt in. Li destpk ew ber sp ne, paş, di bin ĥukariya tav da, arav sor dibin. ry beran yn ku tav nedayiy, sp dimne. Li iyay Kurmnc, bi wan berikan ra dibjin (Peqpeqok). Pez Belan duxe.

Li iyay Kurmnc, belan ddinan ser drakn serxaniyan, ax berdidan se, w ax hembz dikir. Pişt w ser siwaq dikirin. 

Li iyay Kurmnc, kok w ji bo nexwaşiya nefes (Tengahiya nefes) dikelnin vedixin. Sng merov fereh dike. 


hejire ereba

Kember
(Hejr Ereba)

Latn: Capparis spinosa
Frans: Cprier commun
Ingilz: Caper, Flinders rose
Tirk: Gebre otu
Ereb: القبّار, الكبر, الشفلح
Hin navin din bi kurd: Kemberok, Kemer, Keber, Kemper, Berkemer, Şfelet


Tmek ol ye. Dirrdar e. Kok şaxn w dar ne. Hilkşxwaz e. Giyayek temendar e, li ser koka xwe ĥişn t. Ya pir li cihn br berday, li ber zinaran, li dor xaniyan, li ber dwarn ling j qut ĥişn t. Li buhar zl dide, li havn qert dibe. 

Peln w hkan ne, bi goşt in. Kullkn w beraraviy ne. Heger kullk kember peq bi şnda, li iyay Kurmnc wa hing jra dibjin: Hejr ereba. Mşn hinguv pir l din. Ew hinguv sip ji w dike. Hinguv kember pir bi tahm e. 

Bern w hermtk ne reng wan kesketar ne. Dirjiya wan 2,5-5cm ne. Heger bibihurin, dibişkivin, hindir w ya tij dendik sor xya dike. Li iyay Kurmnc, hinek n fr bna, ku wan beran dikin tirşo. Mar pir li kember dihew. 

Li iyay Kurmnc, w ji bo nexwaşiya b bi kar tnin. Kullkn w tnin, dikutin, li xwe dihlin. 




Tolik

Tolik, tolika av-reş

Latn: Malva neglecta
Frans: Mauve feuilles rondes, Mauve commune
Ingilz: Common mallow, Dwarf mallow
Tirk: Ebegmeci
Ereb: خبازة مهملة
Hin navin din bi kurd: Tolg, Xamazek (Zazak)

Giyayek ol ye. Peln w bi irrtik in, gurik ne. Kullkn w arav ne.Gelek cureyn w hene: Tolika av-reş, tolika av-gewr, tolika biirrtik,.. 

J heye, salane ye. Bizir xwe ĥişn dibe radibe, jra dibjin: Tolika ecer, yan j a m. Ev cureya ku bimne, kok nade. Ew bi temam hişk dibe. Ev cure ji pincara ye, t xwarin.

j j heye, temendar e, li ser koka xwe ĥişn dibe tm dide, li ser erd pahn dibe. Ew koka xwe serrast berdide erd, tamarn w baş qalind dibin, hin caran bi qas tiliyn merov qalind dibin. Jra dibjin: Tolika kevin, yan j a nr. Va curey hin caran, heger teze be, dixun, l bi qert w li iyay Kurmnc naxun.

Li iyay Kurmnc, ew ji tolika av-reş hez dikin. W yan diqewirnin, yan j dikin grmi, dixun. Ew tolika bi irrtik naxin, L dewar w duxe. 

Li iyay Kurmnc, di sitranek ĥin zavetiy de, ya bi nav (Zeko) da, t gotin:

Ax l dn l Zeko
L, l, l, l Zeko
Zalim dn, l Zeko
Wexta min tolik in
Di jor min re sekin
Dest xwe li min hilan
Min xwe ji tirsa re dan
(Ji pirtka (Mihemed Henf), Pr Rustem. R. 60.)

Zarokn iyay Kurmnc j, bi henek ji xwe re distirn, dibjin:

Ez baqila dixum, ez baqil dibim
Ez tolik dixum, ez tol dibim
Ez kerbeş dixum, ez ker dibim

Ev wne ya tolika av-reş, ya m ye.
----




Encura kera


Encr kera

Latn: Ecballium elaterium
Frans: Concombre d'ne
Ingilz: Squirting cucumber, Exploding cucumber
Tirk: Eşek hıyarı
Ereb: قثاء الحمار, فقوس الحمار
Hin navin din bi kurd: ?

Giyayek temendar e. Li ser koka xwe j ĥişn dibe, bizir j ĥişn dibe. Tm xwe baş mezin dibe, bi qas şna metrek erd distne, heger ne zdetir be. Li erd gewir, li nav zibil da pir ĥişn t. Ji cihn lihm hnik ĥez dike. Li deşt ĥişn nabe. 

Peln w dilik ne. Kullkn w zer in. Bern w j hkan kesk in, li teneyn tir derin. Ew ber bi qas 3-5cm dirj in. Hundir wan beran bi av dagirt ne tij dendik in. Ew dendik li qor in, wek dendikn encrn xwarin, l ji y wan hrtir in. Pel qol bern va w gizrey ne.

Encrn keran li demsala payz dibihurin. Heger merov dest xwe bi bera bihur bike, bizr w hema hildipijiqe nav av merov. Pez w naxe. Tehma w pir tahl e. 

Li iyay Kurmnc, encr kera ji babasir ra bikar tnin. Ava encr ji bin va li xwe dihlin, babasir dikuje. 

Li iyay Kurmnc, gotinn yek tewşik bin, dibjin: Gotinn w wek encrn kera ne. 
heger yek z hrs bibe, dibjin: Ew wek encr kera ye, kes newre gotinek pra bike: Ango hema hrs dibe hildipijiqe nav avn merov. Yan j t wateya, ku ew kes gelek r-tahl tirş e.

Min ji hinek kes bihst, ku kes encr kera buxe, w p bimire!
-----

aqir

aqir

Latn: Centaurea calcitrapa
Frans: Centaure Chausse-trape, Centaure toile, Chardon toil
Ingilz: Purple starthistle, Red starthistle
Tirk: sarı diken
Ereb: نبتة الدردار, مرير, مصيدة, قنطريون نجمي, الدردرية
Hin navin din bi kurd: Strzerk


Giyayek salane, ol ye. Li pir deran ĥişn t, l ji cihn lihm hez dike. Li zivistan zl dide, li bihar t inn.

Heger aqir qert bibe, strk strk di nav ra dert, loma ew ji strdaran t jimartin.

Heger aqir teze be, w li iyay Kurmnc dixun. L w bi xav naxun nakin nav seleteyan, imk tahma w tehl e. W di nav zt da diqewirnin dixun.

Li iyay Kurmnc, aqir dikelnin, wek derman gede (mehde) bi kar tnin vedixun. Dibjin ew şeka gede sivik dike. 

Li iyay Kurmnc dibjin: aqir kevin, aqir n. Y kevin ji y n tehltir e.

Biwjek li iyay Kurmnc heye, dibje: Wek nok aqir ye. L wateya w ji min ra ne diyar e.

(wne y aqir teze ye, ber ku str bide ye)


Batovik

Bahtov (Bahtovk)

Latn: Hypericum
Frans: Millepertuis perfor, Millepertuis commun, Millepertuis officinal
Ingilz: Tipton's weed, Rosin rose, Goatweed, Chase-devil, Klamath weed
Tirk: Sarı kantaron, Kılı otu, Mayasıl otu, Koyunkıran
Ereb: العرن, العرن المثقوب, عشبة العرن, نبتة سيدي يحيى, عشبة القلب 
Hin navin din bi kurd: Botav, Batov, Behtvk, Betvk, Bantf, Batav 


Tm e, li ser tamarn xwe ĥişn t. Li her derek, am ĥişn t. pir li erd gewr, li qeracan ĥişn t. Hin caran xwe berdide tehtan j tda ĥişn dibe. Di kokn daran da pir e. Ne qebl e, ji ber ku ew di kokn daran da ye. Erd ku cot negiy rind tda ĥişn dibe. Ew li ber tav j rind ĥişn dibe. 

Qol xwe sor e. Kax bihar qert b tm mezin b, w ax kullk dide. Heta bi payz kullk dide. Rengn kullkn w zer in. Heger toza w li avan bixne, ew wan bi demkurtk kr dike. Paş av vedibin. 

Bi ĥişni pez w duxe. Heger hişk bibe, pez w naxe. Bizina l xwarina w l nay. 

Va ye end sal in li iyay Kurmnc, w dikelnin vedixun wek dermanik ji xetimna tamarn dil ji nexweşiya şkir ra. Dibjin ku ew tamarn dil hemyan vedike. 

Li iyay Kurmnc, trek pa tnn, tij bahtovk dikin, pirloq (tort dimis, y li bini may) berdidin ser. Ava dimis zelal j dadirive. Hincaran hejran li ser tmikn bahtovk ĥişk dikin

Ber j bstanciyan bahtovk dihann, edikirin ser holikn bderan, bi klekan va j dişdandin. Azepan j dikirin nivn, li ser xew dikirin. Nerm e. Heger ba lxe, tav pde ĥişk bibe, biweşe, merov li ser rne, merov naşne. 

Ber sibirge j dikirin, pişt gayan hespan j p paqij dikirin. 

Creyn bahtovk pir hene.

Li iyay Kurmnc biwjek heye dibje:
- Alafa batofk ye.
Ango: Z geş dibe, z j dimire


xernub

Xernb

Latn: Prosopis farcta
Frans: Prosopis farcta
Ingilz: Dwarf mesquite, Syrian mesquite
Tirk: 
Ereb: الخروب النبطي, خروب المعزى, الينبوت
Hin navin din bi kurd: Xernf, Xurnf, Xirnf, Xirnk, xurnfk

Xernb tmek strdar e. Bejn qut e. Pelim hr e. Li zewran keviy ryan li nav pirzan, di axa xijik (dz) da li erdn ku ava wan nekr da ĥişn t. Kullkn xwe reng wan berzer ne. Bihar qert b bi şn da kullk dide, heta bi destpka payz. Bern xwe wek gurikn mirovan in pir bi goşt in. Ew bi qas 1,2-2,5cm dirj in. 

Xernb ji serm hez nake. Zivistanan pel xwe diweşne.

Li iyay Kurmnc hin caran zarok bern w dixun. Ew ber dev merov yekser zuha dike dimiiqne. Dewar xernb bi eşq duxe.

Xernb li iyay Kurmnc nav cureyek daran e j. Ez w li cihek din şirove bikim. 


tolik ga

Hro, Tolik gaya

Latn: Alcea rosea
Frans: Passe-rose, Passerose, Rose trmire
Ingilz: Common Hollyhock
Tirk: Glhatmi, Hatimi gl
Ereb: الختمية
Hin navin din bi kurd: Hro, Hr

Li iyay Kurmnc, hene j ra dibjin hro, hene j ra dibjin tolik gaya. Pir creyn w hene. Yek ji wan nav xwe y zanist Alcea kurdica ye. Ango: Hroya Kurd.

Ji xwe Hro giyayek ol ye, l hincaran j ji bo xweşikahiy xeml hinek kes w di baxeyn xwe da dinin. Li dev ryan, li ber dev avan hşn dibe. 

Kullkn w filstok ne li ser pir rengan ne: Sp, sor vekir, xwnsor, arav, binevş. Kulk w t firotan j. Bejna hroy dirj dibe dikane di ser du metroyan bikeve. Li ser koka xwe hişn dibe (Heger kok di erd da bimne). Pir zor e ku ji kok da were hilkirin. Ew koka xwe kr berdide erd. Kok nerm e j. Gi tevşo pir ne tj be, w qut nake. Tim dike kup kup kup, wek kulv l dikeve, qut nake. T ctin, qut nabe. 

Li iyay Kurmnc dibjin ew sng gewriya merov nerm dike. Loma heger sng yek vra bigire, kulkn w tev ay dikin vedixun. Belxem radike pak dike. Vra belxem t avtin. 

Koka w j dikutin, di nav av da mist didin. Ҫop edikin, w av tnin, piek ard p wer dikin li ser gir germ dikin, wek melheman j dikin, didin ser ĥeban pizikan. Ew wan dike.

Merovek ji min re got: Go proz li av min hat. Ez m Mabeta (gundek mezin e li iyay Kurmnc) cem kalek. Rab xwaziya xwe t da. Go t her şrin wn, hroy tda mistd, tenak ard twerd, bi germi j bi ser av xwe d ĥeta sibeda, bila w wexm j bikişn. Go min da ser. Bi sib ra, werm dnab.

Pez w bi kf duxe mşa hinguv j l din. 


xint

Xint

Latn: Asphodelus
Frans: Asphodles
Ingilz: Asphodelus
Tirk: iriş otu
Ereb: البَروَق, البرواق, العيصلان 
Hin navin din bi kurd: Glik, Xend, Xent, Hlıge (zaza)

Giyayek ol ye. Li destpka bihar ĥişn t. Li iyan cihn as zozann bilind newaln kr dij. Peln w tjik dirj in. Nr dide. Hincaran nriyn w ji bejna mirov bilindtir dibin. Kullikn reng sp/berarav dikefiniy. Gelek cureyn xint hene.

Ava xint pir tr gilzoy ye, hevdu bernade. Heger pez w buxe, şr xwe gilzoy dibe, ji hev dikişe naqete, tehma xint j pir dikeve nav w. Mast şr ji xint j gilzoy ye. Gund şr mast j xint hema nasdikin.

Li iyay Kurmnc, li gund Kefirsefr, geliyek heye bi nav (Gel xint) e, ji ber ku xint pir l heye.

 
 
 
 

Nank k (Nank )

Nank k (Nank )

Latn: Capsella bursa-pastoris
Frans: Capsella bursa-pastoris
Ingilz: Shepherd's-purse
Tirk: obanantası
Ereb: کیس الراعي 
Hin navin din bi kurd: Nivştlok, Nanivk, Nank, Nanik, Nan mirkan, Harik, Tarek 

Giyayek salane ye. Li destpka bihar, li pir deran ĥişn t, ille j li ser rkan pir t dtin. Pelimn xwe li ser erd pehn dibin. Qert bibe, nr di nav ra hildikişe. Ew nriya (Hincaran ji nriyek bhtir e) berikin wek dilan dikefiniy. Kullkn w rengsp ne. Bi qas 20cm bedena w dirj dibe, heger cih xwe xweş be, hn geştir bilind dibe. 

Ev giya pincar e. Heger teze be, w li iyay Kurmnc di nav pincaran de, diqewirnin, yan j dikin grm dixun. ivk j bi tezebn l dire. Nank k nav xwe ji w wergirt. Heger qert bibe, merov naxe, ten dewar w duxe.








 

 
 
 
 
Xaşl

Xaşl

Latn: Euphorbia helioscopia
Frans: Euphorbe rveille-matin, Petite claire
Ingilz: Sun Spurge
Tirk: Stleğen
Ereb: الجيجان, الحلبوب, اللاعية 
Hin navin din bi kurd: Xweşl, Şrmar, Xagşr, Xwelşrik, Şlik, Giyaşrk, Şrok, Miravke, Xweşrng, Talşr, Taleşr

Giyayek salane ye. Di nav erdn nokan da pir ĥişn t. Peln w hkan ne. Qol xwe j nerm hil ye. Renga kullkn w zer xeriq ye. Li havn berik dikefiniy. Xaşl hertim, ber xwe ber bi tav dike. 

Bi şrik e, şrik xwe pir tahl e. Eyn zihr e. Heger pir li ser dest merov bimne, w dest merov kul bike pir bixurne. Di ser ra qut dikin, şrik j t. Li iyay Kurmnc bi xaşl kel leran(Ralan) datnin, bi dimis rezan ra j dikelnin. Tahma leran dimis şrn ji hinguv xwaştir dike. Mşa hinguv j pir l din j dikişne. Dewar w naxe.

Li iyay Kurmnc hinguv her xweş ya giya zahnter ye, li herma robariyan j ya xaşl ye.

 

 
 
 
 
pirpar

Pirpar

Latn: Portulaca oleracea
Frans: Pourpier, Pourpier maracher, Porcelane
Ingilz: Common Purslane, Verdolaga, Pigweed, Little Hogweed, Pusley, Moss rose
Tirk: Semiz otu 
Ereb: بقلة حمقاء, الفرفحي, الفرفير, الرجيلة 
Hin navin din bi kurd: Parpar, Ppne, Pimpar, Prpne, Ppner 

Giyayek salane ye. Xwebixwe di mehn havn da li nav baxeyan, li klek rkan, li hewşan j hişn dibe. Hema li ser ry erd pehn dibe. pir li ser pişt xetan hişn dibe. Pişt avdan, yan j baran, rind geş dibe.Hincaran baş mezin dibe, bi qas şn metrek distne. Pelimn xwe hkan ne, rengkesk ne, pir bi goşt av in. Di nav wan peliman ra, dema ku havn qert bibe, kulk dide. pir rengzer ne. Pişt demek, ew kullk wek kepslan yan j iqinan dibin. Ew iqin tiji bizirn rengreş dibin. 

Pirpar, dem teze be, tahmtirşik ye. Li iyay Kurmnc w diinin, wek selete dixun. Bes qert bibe, naxin.

Li iyay Kurmnc, heger tiştek pir bibe, dibjin wek bizr pirpar ye! dsa wek biwj heger jinek n bi hal bbe dibjin: W pirpar xwar.

 

 
 
 
 
Derzdank, opan ĥştira

Derzdank, opan ĥştira

Latn: Erodium cicutarium
Frans: Bec-de-grue feuilles de cigu, Bec-de-grue commun,rodium feuilles de cigu
Ingilz: Redstem filaree, Common Stork's-bill, Pinweed 
Tirk: Dn baba
Ereb: .
Hin navin din bi kurd: Nikul legleg, Derzlog

Li destpka bihar zl dide. Nr j heye, m j heye. Y nr gewrik e, y m sor e. Y nr pehntir tahltir dibe ji y m. kullk xwe reg wan morşrik ne. Ew kullkna nr didin wek derziyan dibin. Ew derziyan ber xwe ne ew dikeve herduyan, l ber ya m pir mezin nabe. Heger berik w qert bibe, zarok jdikin di kinc xwe da vedinin wek derziya saetan li dor hev digere li hev t badan. Derziya herduyan digere. Pez duxe. Merov j dikare w buxe.

 

 
 
 
 

kard


Kard

Latn: ARUM 
Frans: Arum tachet, pied de veau
Ingilz: Arum, lords-and-ladies, cuckoopint
Tirk: Yılanyastığı
Ereb: القلقاس أو أذن الفيل أو اللوف
Hin navin din bi kurd: Karya kel, Kardn, Kard, Gulşeypr

Ev giya pir cureyn xwe hene. Li dawiya zivistan/ destpka bihar bi gurzan zl dide hişn t. Ji dern lihm ji siy hez dike, loma j y pir li ber dwaran li bin daran di nav keleman da hişn t. Bi qas 15-30 cm bilind dibe. Pelimn xwe wek dila ne, sertj ne. Reng wan kesk vebriqok ne. Nr dide, bizir dikeviy. Bizr xwe hebe-hebe ne. Li destpk, bizir reng hişn ye. Dikemile, sor dibe.

Merov w bi xavi buxe, zihr e. dev merov pere bike. Dv diwermne pir duxrne. Li iyay Kurmnc w hr dikin dikelnin pvazek j diqewrnin edikin ser, di zt da diqewirnin, dixun. Zta xwe k pir be. Pez kardiy naxe. 

Sal qe merov nexe, gerek e merov s cara illem buxe. Ji nexweşiyan ra rind e. Kurmn bik bi merovan ra di rvikan da hebin, gi kardiy buxe, hew kurmikna hem w jda bikevin. Yek kurm vra hebin, hebik ji wa bizr nriya w daqirtne, kurm-olan vra namnin. Dikin nav pelikn cixareyan yan j piik wereq, lihev dipin dadiqirtnin, daku gewriy neşewitne. 

Pişt qusandina pz, heger dewarek birn bibe kurm tkevin birna w, pvaz kardiy tnin, bi darikek ldixin, dikin melhem. Wa melhem dikin dev birn. Ҫiqas kurm di birn da hebin, w tavil bimrin. Yek ten bernade. Ji birnn mirovan ra nabe. Ava xwe eyn zihr e. Va zihra bi kelandin dere. 

Li iyay Kurmnc dibjin ksefis heger kard hebe, dikare maran buxe. Ew dema maran duxe, di ber ra j devek ji kardiy duxe, da ku zihra mr bukuje. Ew dij zihr mr e. 

Geyayek din ji cins krdiy heye, peln xwe pehn in. Kovik xwe heye. Ji erd da kovik xwe radibe, di nav ra j nriyek ziravik hildikşe. Nriya xwe tjik e, wek hey (cck) pz e. Reng j reş dibe. Ev cinsa y deşta ye. Nay xwarin. Ew derman babasir ye. (Xirr kala) j ji cins kardiy ye, l ew cuda ye. 

Wne ya cins qiraca ye. 

--

 

 
 
 
 

Serteş, Dvteş

Serteş, Dvteş

Latn: Anisoptera
Frans: Anisoptera
Ingilz: Dragonfly
Tirk: Yusufuk
Ereb: اليعسوب

Hin navin din bi kurd: Serteşk, Lrteş, Qnteş, Teşiyok

Kzek şeşling ye. Ser sng mezin e. Dv pir dirj e, bazikn w j pir tenik in wek tamaran t da xya dikin. ya her balkş ew e, girsbna avn w ye. 

Ya her pir, Serteş li derdora golan li ber eman erqn av li ber dev geliyan dijn, hkn xwe j li cihn şilok datne.

Ev kz firrok e, firrna w j baldar e. Ew dikare wek hilyokopteran, li cih xwe bi firrn, qas ku dixwaze, raweste bimne.

Serteş bi kz mşn ji xwe piktir m dibe. Ew xwarina xwe hr dike, piştra dadiqurtne. Serteş j ji al balindeyan gumgumokan beqan va t xwarin. 

Li iyay Kurmnc, pir cureyn rengereng ji wan hene. 

 

 
 
 
  
tt

Tt, Tti

Latn: Galerida cristata 
Frans: Cochevis hupp
Ingilz: Crested Lark 
Tirk: Tepeli Toygar
Ereb: قبرة متوجة أو قنبرة متوجة أو القُوبعة 

Hin navin din bi kurd: Tt, Tntore, Tuhl


Balindeyek ol ye. Bi qas 18cm dirj e, giraniya w digihje 40-45g. Reng w bermor ye, berzik gewr e. Kenar boika tt j gewr e. Nikul w xurt e lingn w dirj in. Ttiy nr kulik xwe heye, di nav avan da ye. Y m b kulik e. Giya j duxe, kzik kurmikan j duxe. Ck xwe li erd datne, di nav pş-pelaş da, heta bi 5 hkan, li destpka havn, t da dike. Ji cihn vala vekir hez dike.. 

Jerk traktur li iyay Kurmnc derketine, tt pir km bye, l dsa j t dtin. 

Li iyay Kurmnc gotinek heye, dibje: 
- Kurmanc, ref ttya (tuhliya) ye, hevdi nagrin. (Yan j, her dudu li derek ne.
-

 
 
 
 

pepk


Pepk

Latn: Upupa epops
Frans: Huppe fascie 
Ingilz: Hoopoe
Tirk: İbibik, avuş kuşu, Htht
Ereb: هُدْهُد

Hin navin din bi kurd: Silman dunikul, Dawud dunikul, Dksilman, Dksilo, Hophopik, Hphpik, Dodo tirşik, Dodoy dunikul, Botbotik, Ssko

Balindeyek fodil e. Rengmor ye. Bi kulikek baldar e. Ew kulik porteqal ye. Heger pepk were hurhutandin, ew kulika wek perdeyan ji hev vedibe. Basik boika w j xzxz ne, reng wan reş sp tevlihev e. Di zik hev da, bi qas 28cm dirj e. Nikul xwe xwar drj e. Bi nikul xwe kurmikan ji qulan kutikn mwan daran dertne. Firrnek xwe cuda ji firrna balindeyn din heye. 

Li dor gundan, li xiraban, li nav bstan baxeyan, li nav darn zeytnan rezan dimne. Li demn cihn xeternak, ser xwe ditewne, dike ber xwe. Heger Bang dike j, ew perrikn ustiy w da qij disekinin. 

Kes deng w ya xemgn şaş nake. Li iyay Kurmnc dibjin ku rojek, zilamek bi biray xwe va li hev dikin, bi hev ra diin ol, pvokan kom bikin. (Pvokan bi hacetek t hilkirin, ku nav w xil e) Go yek tr dest xwe kir, yek j pvok ber hev dikirin berdidan tr. Go roj li wan qulib, hatin pvokan li hev parve bikin. Go wa ax, biray ku pvok ber hev dikirin, p hesiya ku biray w ew pvokna, yek bi yek xwaribn. Rab hrs b, xil di zik biray xwe da dakir, kuşt. Ew bi ser da pir poşmam b, vegera mal li xwe heram kir, li ber Xuda ger due kir, ku w biqulpne bike balindeyeke ol ji ber kirdara w ya qirj. Rab Xuda teala bi ya w kir, ew qulipand kir pepk. Loma j, ax pepk dixne, bi xemgn dibje: kekok, kekok. (Ango: Keko: birako) 

Pepk, dost cotariyan e, ji ber ku ew w ji kzik kurmikn bi ziyan xelas dike. Ew nzk cihn dermankir nake. Goşt pepkan kes li iyay Kurmnc naxe.

Pepk bi bihna xwe ya qirj navdar e. Heger bjin pepk, yekser gotina fisek t bra merovan, ew j bye wek paşnav ji pepkan ra:
Got lpepk ji dayka xwe ra goT: Day, ka em ji v war bar bikin. Bes e, me vir gemirand bi fisan. 
Daypepk got: lka min delal, heta ku ev qn bi me va ye, em bi ku da herin, w bigemire!

Meseleyek din ji iyay Kurmnc:
Got rojek sultan Silman, pepk li ser hem balinde ivkan, wek wekl ji xwe ra dan, j ra got: Pepko, hay ji feqn zarokan hebe, w te bigrin. Got: qet xeman mexe, ey sultano. Min hay ji xwe heye. Pişt end rojan, sultan Silman ew bi dest zaran da dt, got: Min ji te ra negot? Go: Merov iqas hay ji xwe hebe, merov nikana ji qedera xwe bireve!

Hin pendn iyay Kurmnc: 
- Bi şev bk e, bi roj pepk e. 
- Di şna şra de dixwne pepk kunde.
-

 

 
 
 
 

Siqirciq (Sixircik)

Siqirciq (Sixircik)

Latn: Sturnus vulgaris 
Frans: tourneau sansonnet
Ingilz: Starling
Tirk: Sığırcık
Ereb: زرزور

Hin navin din bi kurd: Cq, q, Cqereş, kreş, Reşle, Reşole, Rele, Keşşke

Cureyek e ji balindeyn wwokan e. Ten cinsek xwe li iyay Kurmnc heb. Li iyay Kurmnc jra dibjin reşole j, siqirciq j. Mmkin e ku siqirciq j tirk be. Meziniya w bi qas 22-26 cm, piek giran e. 20 ivk hema bje w 3 Kg werin. Reş e, nuxtikn sip li ser in. Fodil e. Nikul xwe dirjok e, ber reş ye.

Tim bi ref ra ye. Bi ten nafire, ne j bi zoyan. Bi milyona dihatin, ne bi sedan. Ref wan roj digre. Pir caran başiq bi nav ref reşoleyan ket, j kuştine.

Ew mal zivistan ye. Ji serm hez dike. Kuda sar b, xwe w da badide. Mal baran berf ye. ax zeytnan pir dibn. Mehek-dudiyan zivistan li iyay Kurmnc dima, paş bar dikir. Ji cih vala hez dike, da ku kanibe bi refan bifire. Ck xwe li iyay Kurmnc dnane. Li iyay Kurmnc kurk nabe.

ax dihatin zirar pir digihanin milet. Zeytn giş dixwarin. Ber tu biya nav ĥran, tey bi r da 20 bigirtana. basik şikiye, ling şikiye, bi birn e 

Goşt xwe pir xweş e. Dikirin hevr, xewre. Bi slehan j dikuştin, feq j li ber vedinan. 

Nrvan (Awc) pir derketin, derman j derket, rab km b, bar kirin. Niha bi carek ra nemane li iyay Kurmnc. 

 

 
 
 
 
Şivanmijlk
Şivanmijlk

Latn: Caprimulgus europaeus 
Frans: engoulevent dEurope 
Ingilz: nightjar 
Tirk: obanaldatan
Ereb: سبد أوروبي, لهاية الراعي

Hin navin din bi kurd: şivanxapnok, şivanxapnk, şeşxapnok, şibxapnk, kilkehelsne, xapxapok, ka şivanan, vzvjik.

Balindeyeke Rengax ye, hin deqn gewr l hene, ille j li ser baskan. Bi qas 25-27 cm dirj e. Ser w pahn tepis ye. Lingn w kurt in, loma j pir nameşe. av mezin in, ji ber ku ew balindeyeke şevger e. Nikul w pir kurt e, l ema dev w mezin e. Simblin xwe zivir dirj hene. Ew wan di nra kurm kzikan da bi kar tne. Deng firrna w nn e. alakiya w bi şev destpdike, heya ber dest sibeh. Bi roj ev balindeya nan ille bin daran. Ji siy hezdike. Li roavn dng bi xwe dixne. Hkn xwe li erd, li ser ax datne.

Ew tim şivn mijl dike. T bibn ew hat, xwe li bin dar pehn kir. Tu berv heriy, nareve. ax te xwe xwar erd kir, te kevir rakir, bifire here li bin darek din nzk bin. T dsa berv heriy, dsa bifire. Nay girtin, wek nas zik ye, tu p nikan. Şivan, ji sib da heta bi hvar bi d de nagire.

Daw

 

 
 





 
  

موقع جندريس كوم  2006- 2017

Ji Bo Tkel  Bi Malpera Mera :

 
 

 
 
 

Jindires youtube Deng u reng ay kurmnc   2006-2017